ปฐมพยาบาลเบื้องต้น คืออะไร
ปฐมพยาบาลเบื้องต้น คือ การให้การช่วยเหลือหรือดูแลผู้ที่ได้รับบาดเจ็บหรือป่วยฉุกเฉินในทันที ก่อนที่จะได้รับการรักษาจากแพทย์หรือหน่วยแพทย์อย่างเต็มรูปแบบ จุดประสงค์เพื่อช่วยลดความรุนแรงของอาการ ป้องกันภาวะแทรกซ้อน และเพิ่มโอกาสรอดชีวิตจนกว่าจะได้รับการรักษาที่เหมาะสม
ตอนที่ 1 : อุปกรณ์ปฐมพยาบาลเบื้องต้น
ตอนที่ 2 : วิธีปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อเกิดแผล
ตอนที่ 3 : ปฐมพยาบาลเบื้องต้นเมื่อถูกแมลงสัตว์กัดต่อย
ตอนที่ 4 : CPR และการสำลักอาหาร
ตอนที่ 5 : สรุป
อุปกรณ์ ปฐมพยาบาลเบื้องต้น
อุปกรณ์ทำแผลและฆ่าเชื้อ
- แอลกอฮอล์สำหรับทำความสะอาดแผล: ใช้เช็ดรอบ ๆ บาดแผล ไม่ควรเทลงบนบาดแผลโดยตรงเพราะจะทำให้เนื้อเยื่อเสียหาย
- น้ำเกลือสำหรับล้างแผล (Normal Saline): ใช้ล้างบาดแผลเพื่อกำจัดสิ่งสกปรกและเชื้อโรคได้อย่างอ่อนโยน
- ยาฆ่าเชื้อชนิดใส่แผล (เช่น โพวิโดน-ไอโอดีน หรือ เบตาดีน): ใช้ทาลงบนแผลเพื่อป้องกันการติดเชื้อ
- ผ้าก๊อซปลอดเชื้อ (Sterile Gauze): ใช้สำหรับปิดแผลเพื่อป้องกันเชื้อโรค
- พลาสเตอร์ปิดแผลขนาดต่างๆ: ใช้สำหรับปิดแผลถลอกหรือแผลเล็กๆ
- ผ้ายืดและเทปผ้า: ใช้สำหรับพันแผลและยึดผ้าก๊อซ
ยาและเวชภัณฑ์พื้นฐาน
- ยาแก้ปวดลดไข้: เช่น พาราเซตามอล (Paracetamol)
- ยาลดไข้แก้ปวดในกลุ่ม NSAIDs: เช่น ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen)
- ยาแก้แพ้: ใช้สำหรับบรรเทาอาการแพ้จากแมลงกัดต่อย หรือผื่นคัน
- เจลหรือขี้ผึ้งสำหรับแผลไฟไหม้และน้ำร้อนลวก: ใช้บรรเทาอาการแสบร้อน
- ยาดมหรือน้ำมันหอมระเหย: สำหรับบรรเทาอาการวิงเวียน หน้ามืด
อุปกรณ์และเครื่องมืออื่นๆ
- กรรไกรและแหนบ: ใช้สำหรับตัดผ้าก๊อซหรือคีบเศษสิ่งแปลกปลอมออกจากแผล
- ถุงมือยาง: ใช้สวมใส่เพื่อป้องกันการติดเชื้อขณะทำแผล
- ผ้าสามเหลี่ยม (Triangular Bandage): ใช้สำหรับคล้องแขนหรือพันแผล
- ไฟฉาย: สำหรับใช้ในสถานการณ์ฉุกเฉินหรือในที่มืด เลขเด็ดงวดนี้
วิธี ปฐมพยาบาลเบื้องต้น เมื่อเกิดแผล
- ล้างทำความสะอาดแผล
- ล้างมือให้สะอาด: ก่อนจะเริ่มทำแผล ควรล้างมือด้วยสบู่และน้ำให้สะอาดเพื่อป้องกันเชื้อโรคจากมือเข้าสู่แผล
- ทำความสะอาดแผล: ใช้น้ำสะอาดหรือน้ำเกลือล้างแผล (Normal Saline) ที่มีในกล่องปฐมพยาบาล ค่อย ๆ ชะล้างเศษดิน สิ่งสกปรก หรือสิ่งแปลกปลอมออกจากแผล หากมีสิ่งแปลกปลอมขนาดใหญ่อย่างเศษแก้วหรือตะปูฝังอยู่ ไม่ควรดึงออกเองเด็ดขาด ให้รีบไปพบแพทย์
- หยุดเลือด
- ใช้ผ้าก๊อซกดแผล: ใช้ผ้าก๊อซที่สะอาดหรือผ้าที่ไม่มีขนกดลงบนแผลเบา ๆ หากเลือดยังไม่หยุดไหล ให้ใช้ผ้าก๊อซอีกชิ้นวางทับลงไป ไม่ควรดึงผ้าชิ้นแรกออก
- ยกอวัยวะให้สูง: หากเป็นแผลที่แขนหรือขา ให้ยกส่วนนั้นให้สูงกว่าระดับหัวใจ เพื่อช่วยลดการไหลของเลือด
- ทายาและปิดแผล
- ทายาฆ่าเชื้อ: หลังจากเลือดหยุดไหลและแผลสะอาดแล้ว ให้ทายาฆ่าเชื้อ เช่น โพวิโดน – ไอโอดีน (Povidone-iodine) ลงบนแผล
- ปิดแผลด้วยผ้าก๊อซ: ใช้ผ้าก๊อซที่สะอาดปิดบาดแผลไว้ แล้วใช้เทปผ้าติดทับให้แน่นเพื่อป้องกันเชื้อโรคเข้าสู่แผล
- ข้อควรระวังเพิ่มเติม
- แผลถลอกเล็กน้อย: หากเป็นเพียงแผลถลอกเล็ก ๆ สามารถทายาฆ่าเชื้อและปล่อยให้แผลแห้งได้โดยไม่ต้องปิดพลาสเตอร์ แต่ถ้าแผลอยู่ในบริเวณที่ต้องสัมผัสสิ่งสกปรก ควรปิดแผลเพื่อป้องกันการติดเชื้อ
- แผลไฟไหม้และน้ำร้อนลวก: ให้รีบเปิดน้ำก๊อกที่อุณหภูมิปกติให้ไหลผ่านบริเวณที่ถูกไฟไหม้เป็นเวลา 10-20 นาที เพื่อลดความร้อนและบรรเทาอาการเจ็บปวด จากนั้นจึงทาเจลหรือขี้ผึ้งสำหรับแผลไฟไหม้
- แผลฉกรรจ์: หากบาดแผลมีขนาดใหญ่ ลึก หรือเลือดไหลไม่หยุด ควรหยุดเลือดเบื้องต้นแล้วรีบนำส่งโรงพยาบาลทันที
ปฐมพยาบาลเบื้องต้น เมื่อถูกแมลงสัตว์กัดต่อย
- แมลงมีพิษกัดต่อย (เช่น ผึ้ง, ต่อ, แตน, มดคันไฟ)
- ถอดเหล็กในออก: หากถูกผึ้งต่อย ให้รีบใช้ปลายเล็บหรือสันบัตรเครดิตขูดเอาเหล็กในออกทันที เพราะเหล็กในยังคงปล่อยพิษออกมาได้
- ล้างทำความสะอาด: ล้างบริเวณที่ถูกต่อยด้วยน้ำสะอาดและสบู่
- ประคบเย็น: ใช้เจลเย็นหรือน้ำแข็งประคบบริเวณที่ถูกต่อยเพื่อลดอาการปวดบวม
- ใช้ยาบรรเทาอาการ: ทายาหม่อง ยาแก้คัน หรือยาทาสำหรับแมลงกัดต่อย
- เฝ้าระวังอาการแพ้: หากมีอาการแพ้รุนแรง เช่น หายใจลำบาก, แน่นหน้าอก, ผื่นขึ้นทั่วตัว หรือหน้าบวม ให้รีบนำส่งโรงพยาบาลทันที เลขเด็ดงวดนี้
- ตะขาบและแมงป่องกัด
- ล้างทำความสะอาด: ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่
- ประคบเย็น: ใช้ผ้าเย็นหรือน้ำแข็งประคบบริเวณที่ถูกกัดเพื่อลดอาการปวดและบวม
- ทายา: ทายาหม่องหรือยาแก้ปวดบรรเทาอาการ
- รีบไปพบแพทย์: หากอาการปวดไม่ดีขึ้น, มีอาการชา หรือมีอาการแพ้รุนแรง ควรรีบไปพบแพทย์เพื่อรับการรักษาที่ถูกต้อง
- งูพิษกัด
- ตั้งสติและโทรแจ้งเบอร์ฉุกเฉิน 1669: แจ้งสถานที่ที่เกิดเหตุ และลักษณะของงู (ถ้าจำได้)
- เคลื่อนไหวให้น้อยที่สุด: พยายามขยับร่างกายให้น้อยที่สุดเพื่อไม่ให้พิษกระจายไปทั่วร่างกาย
- ถอดเครื่องประดับ: ถอดแหวน สร้อยข้อมือ หรือเครื่องประดับอื่นๆ ออกจากบริเวณที่ถูกกัด เพราะเมื่อบวมขึ้นจะถอดออกได้ยาก
- พันแผลเหนือรอยกัด: ใช้ผ้าหรือสายรัดเหนือบาดแผลประมาณ 2-3 นิ้ว (ไม่ควรรัดแน่นจนเกินไป) เพื่อชะลอการไหลเวียนของพิษ
- ห้ามทำสิ่งที่ผิดๆ: ห้ามดูดพิษ, ห้ามใช้สมุนไพรพอกแผล, ห้ามดื่มแอลกอฮอล์ และ ห้ามรัดแผลแน่นจนเกินไป
CPR และการสำลักอาหาร
การช่วยเหลือเมื่อสำลักอาหาร
ขั้นตอนสำหรับผู้ใหญ่
- ถามเสียงดังว่าสำลักใช่ไหม
- ยืนด้านหลังผู้ป่วย โอบรอบเอว
- กำมือข้างหนึ่ง วางเหนือสะดือเล็กน้อย
- ใช้อีกมือจับกำมือไว้ แล้วดึงขึ้นแรงๆ อย่างรวดเร็ว (เหมือนตักขึ้น)
- ทำซ้ำจนอาหารหลุด หรือผู้ป่วยหายใจได้
ถ้าผู้ป่วยหมดสติ
- เรียกขอความช่วยเหลือ และเริ่ม CPR
- ทุกครั้งที่เปิดทางหายใจ ให้มองในปากว่ามีสิ่งอุดตันหรือไม่ แล้วเอาออกด้วยนิ้ว (ถ้าเห็นชัด)
การช่วยฟื้นคืนชีพ
ขั้นตอนพื้นฐาน (ผู้ใหญ่)
- ประเมินความปลอดภัย รอบตัวก่อนเข้าใกล้
- ตรวจการตอบสนอง (เรียก-เขย่าไหล่เบาๆ)
- โทรขอความช่วยเหลือ หรือโทร 1669 (EMS)
4. ตรวจการหายใจ ไม่เกิน 10 วินาที - เริ่มกดหน้าอก
- วางส้นมือกลางอก (ระหว่างหัวนม)
- กดลึก 5–6 ซม. เร็ว 100–120 ครั้ง/นาที
- จังหวะคล้ายเพลงStayin’ Alive
- ผายปอด (ถ้าทำได้) หลังจากกด 30 ครั้ง ให้เป่าปาก 2 ครั้ง (ปิดจมูก, เป่าจนอกยก)
- ทำสลับ 30:2 จนกว่าทีมแพทย์จะมาถึงหรือผู้ป่วยฟื้น
สรุป
อาการช่วยเหลือผู้บาดเจ็บหรือเจ็บป่วยฉุกเฉินก่อนถึงมือแพทย์ เพื่อป้องกันอาการแย่ลง ขั้นตอนสำคัญ เช่น ประเมินความปลอดภัย ตรวจการหายใจ ห้ามเลือด หรือทำ CPR หากจำเป็น การมีความรู้และอุปกรณ์ปฐมพยาบาลช่วยเพิ่มโอกาสรอดชีวิตและลดความรุนแรงของการบาดเจ็บได้
